Enterprise Uzbekistan Yasalaştı: Özbekistan'dan Küresel Teknoloji Yatırımlarına Tarihi Hamle
Şavkat Mirziyoyev, "Uluslararası Dijital Teknolojiler Merkezi Hakkında" Anayasa Yasası'nı imzaladı. IT Park Taşkent bünyesindeki Enterprise Uzbekistan, 2100 yılına kadar geçerli özel hukuki rejimle çalışacak. Yasa yalnızca sıfır oranlı vergi getirmiyor; SPV, LP ve GP yapılarını, SAFE ve dönüştürülebilir tahvilleri, ESOP'ları tanıyor ve kayıt dilini İngilizce yapıyor.
Özbekistan, altı hafta içinde iki ayrı anayasal yasayla iki ayrı özel yargı bölgesi kurarak küresel teknoloji şirketlerini ve girişim sermayesi fonlarını çekmeye yönelik kapsamlı bir yatırım hukuku hamlesini tamamladı.
Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, "Uluslararası Dijital Teknolojiler Merkezi Hakkında" Anayasa Yasası'nı imzaladı. Merkezin resmi açıklamasına göre yasa, Enterprise Uzbekistan için özel bir hukuki ortam kuruyor ve ülkeye küresel teknoloji şirketlerini, startupları, yatırımcıları, araştırma kuruluşlarını ve yüksek nitelikli uzmanları çekmek için uzun vadeli bir zemin oluşturuyor.
Enterprise Uzbekistan nedir?
Enterprise Uzbekistan, resmi adıyla Uluslararası Dijital Teknolojiler Merkezi, Taşkent'te IT Park Uzbekistan bünyesinde konumlanan özel bir yargı bölgesi. Merkez kendini küresel Bigtech şirketlerine yönelik bir teknoloji yargı bölgesi olarak tanımlıyor ve Özbekistan'ın genel mevzuatından ayrı bir hukuki rejimle çalışıyor. Fikir 2023 sonunda gündeme geldi, merkez cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kuruldu ve nihai hukuki statüsünü bu anayasal yasayla kazandı. Faaliyete 2027'de geçmesi bekleniyor.
Yasanın parlamento süreci iki turda tamamlandı. Metin haziran başında Kanun Yapıcı Meclis'te son okumadan geçti. Senato belgeyi önce yatırımcı haklarının korunmasına ilişkin garantilerin güçlendirilmesi ve merkez organlarının yetkilerinin netleştirilmesi gerekçesiyle iade etti. Uzlaşma komisyonunun yeniden düzenlemesinin ardından üst kanat ağustos başında yasayı onayladı. Senato görüşmelerinde, Katar ve İrlanda'daki benzer rejimlerin süre sınırı taşımadığı, Dubai'de özel rejimin uzatma opsiyonuyla 50 yıl olarak belirlendiği hatırlatılarak, 2100 tarihinin ülkenin yatırım çekiciliğini artırmak ve uluslararası şirketlerin girişini hızlandırmak amacıyla seçildiği belirtildi.
Rejimin kapsamı ve geri alınamazlık ilkesi
Merkezin özel hukuki rejimi 2100 yılına kadar kuruluyor ve kurumsal ile ticari ilişkileri, yatırım faaliyetini, iş ilişkilerini, veri ve fikri mülkiyet korumasını, kamu hizmetlerini, yapay zekayı, eğitimi, inovasyonun düzenleyici testini, vergi ve gümrük düzenlemesini kapsıyor. Merkezin kararları, İngiltere ve Galler ortak hukuku unsurlarından ve önde gelen uluslararası finans merkezlerinin standartlarından yararlanılarak hazırlanabilecek.
Yatırımcı açısından belirleyici hüküm burada: özel hukuki rejim kapsamında tanınan imkanlar, ayrıcalıklar ve teşvikler, hak sahiplerinin aleyhine değiştirilemeyecek ve geçerlilik süresi dolmadan sona erdirilemeyecek. Bu, bölgedeki teşvik rejimlerinde sık karşılaşılan mevzuat riskine doğrudan yanıt niteliği taşıyor.
Kayıt, yerleşiklik ve İngilizce kayıt dili
Onaylı faaliyet türlerini yürüten tüzel kişiler merkeze yerleşik olabilecek. Yasa; merkez hukuku altında şirket kurulmasına, başka yargı bölgelerinde kurulmuş tüzel kişilerin katılımına, yabancı kuruluşların şube ve temsilciliklerinin faaliyetine izin veriyor. Yerleşiklik statüsü, kayıt ve merkezin birleşik katılımcı siciline giriş anında doğuyor.
Merkez organları gerçek ve tüzel kişileri kaydetme ve akredite etme, özel rejimin kapsadığı alanlarda izin prosedürlerini yürütme, danışmanlık ve bilgi hizmeti verme yetkisine sahip.
Şirketler kayıt, kurumsal yönetim, sözleşmesel ilişkiler, yatırım, istihdam, bankacılık işlemleri ve veri koruması bakımından ayrı kurallara tabi olacak. Düzenleme İngiliz ortak hukuku unsurları ve uluslararası uygulama üzerine kuruluyor ve İngilizce merkezin resmi kayıt ve evrak dili haline geliyor.
Vergi ve gümrük rejimi
Merkezde özel bir vergi modeli uygulanıyor. Yalnızca KDV, kurumlar vergisi ve gelir vergisi yürürlükte kalıyor; diğer vergi ve harçlar özel rejim kapsamında yürütülen faaliyete uygulanmıyor.
Merkez içindeki faaliyet ve ihracat kapsamında temel oranlar şöyle:
- Kurumlar vergisi yüzde sıfır
- KDV yüzde sıfır
- Yabancı çalışanlar için gelir vergisi yüzde sıfır
- Yatırımcıların, özel hukuki rejim kapsamındaki yatırım faaliyetinden elde ettikleri temettü ve diğer gelirler üzerindeki vergiden muafiyeti
FT Yorumu
Enterprise Uzbekistan'ın en büyük iddiası düşük vergi değil; yatırımcıların zaten kullandığı hukuki araçları Özbekistan hukukunun içine taşıması. Vergi avantajı birçok ülkede bulunabilir, ancak yatırım hukukunun uluslararası standartlarla uyumlu hale gelmesi çok daha zor ve uzun vadeli bir dönüşümdür.
Girişim sermayesi altyapısı
Haberin fintek ve yatırım tarafı açısından asıl ağırlığı bu bölümde. Yasa, alternatif ve girişim sermayesi ekosistemi için hukuki zemin oluşturuyor ve dört yatırımcı kategorisi tanımlıyor: kurumsal yatırımcılar, startup yatırımcıları, yerleşik yatırımcılar ve altyapı yatırımcıları.
Merkezin Katılımcı İlişkilerinden Sorumlu Başkan Yardımcısı Elyor Maksudov'un imza sonrası paylaşımına göre çerçeve şunları içeriyor: uluslararası yatırımcıların tanıdığı SPV, LP ve GP yapıları ile diğer kurumsal formlar merkez hukuku altında kurulabiliyor; SAFE, dönüştürülebilir tahvil ve ESOP gibi modern girişim finansmanı araçları tanınıyor; uyuşmazlık çözümünde özel mahkemenin yanında tahkim ve arabuluculuk mekanizmaları bulunuyor; kamu ve merkez hizmetlerine erişim tek durak yapısı üzerinden sağlanıyor. Maksudov, vergi avantajlarının çerçevenin bir parçası olduğunu ancak merkezin varlık sebebini oluşturmadığını, asıl hedefin hukuki ve operasyonel sürtünmeyi azaltmak olduğunu vurguluyor.
FT Notu: Bu araçlar nedir?
SPV, tek bir yatırım veya proje için kurulan özel amaçlı şirket. LP ve GP, girişim sermayesi fonlarının standart yapısı: GP fonu yönetir, LP sermayeyi koyar. SAFE, şirket değerlemesi yapılmadan yatırım almayı sağlayan, sonraki turda hisseye dönüşen sözleşme. ESOP, çalışanlara hisse opsiyonu verme mekanizması.
Türk dünyasındaki birçok girişim bugüne kadar yatırım alabilmek için Delaware, DIFC, ADGM veya Singapur'da şirket kurmak zorunda kaldı; çünkü bu araçlar yerel hukuklarda karşılık bulmuyordu. Enterprise Uzbekistan bu tabloyu bölge içinde değiştirme iddiasında.
Yatırımcılar yatırımın hacmini, biçimini ve yönünü kendileri belirleyebilecek ve elde ettikleri geliri serbestçe kullanabilecek. Fonlar, varlıklar, mülkiyet ve mülkiyet hakları kamulaştırma, istimlak, müsadere, dondurma ve diğer kısıtlamalara karşı korunuyor; yasada açıkça belirlenmiş haller ve bağlayıcı mahkeme kararları saklı.
Finansal altyapı
Merkez katılımcıları bankacılık, yatırım, girişim sermayesi, sigorta, ödeme ve diğer finansal hizmetlere akredite ortaklar aracılığıyla erişebilecek. Yabancı bankalar, Özbekistan Merkez Bankası ile mutabakat sağlanması koşuluyla merkez içinde şube açabilecek.
Dikkat edilmesi gereken nokta şu: merkez paralel bir finansal düzenleyici kurmuyor, finansal hizmet üretiminin kendisini değil akreditasyon üzerinden erişimini düzenliyor.
Düzenleyici sandbox
Merkezin temel araçlarından biri düzenleyici sandbox. Yenilikçi teknoloji, ürün ve hizmetler kontrollü koşullarda ve sınırlı bir pazar içinde 12 aya kadar test edilebiliyor. Katılımcılar bazı yasal gerekliliklerden geçici olarak muaf tutulabiliyor, lisans ve izin prosedürlerine basitleştirilmiş erişim sağlıyor, araştırma laboratuvarları ve uzman danışmanlığı dahil merkez altyapısından yararlanabiliyor. Test sürecinde etkinliğini ve güvenliğini kanıtlayan çözüm merkezde kalıcı olarak uygulanabiliyor veya Özbekistan'ın diğer bölgelerine kademeli şekilde ölçeklenebiliyor.
Sandbox'ın niteliğini Maksudov, Senato görüşmelerinde net biçimde tanımlamıştı: "Burada öngörülen ayrıcalıklar öncelikle ekonomik değil. Bürokratik engellerin kaldırılmasına yöneliktir" diyen Maksudov, örnek olarak sürücüsüz otomobil ve sürücüsüz taksi projelerinin test edilmesini göstermişti. Yerel şirketlerin rekabet dezavantajına ilişkin soruya ise yerleşiklik şartlarını düzenleyen maddede yerli IT şirketlerinin katılımcı olmasının önünde engel bulunmadığı, merkez dışında kalan şirketlerin IT Park üzerinden destekleneceği ve IT Park yerleşiklerine tanınan avantajların 2040 yılına kadar uzatıldığı yanıtını vermişti.
Merkezin yabancı çalışanlarına üç yıla kadar giriş vizesi verilecek. Vize konsolosluklardan, Özbekistan'ın uluslararası havalimanlarından veya kişi ülke içindeyken alınabilecek.
Çalışma rejimi sözleşmesel düzenleme, ayrımcılık yapmama, iş güvenliği ve adil ücret ilkeleri üzerine kuruluyor. Uzaktan çalışma, esnek mesai, farklı çalışma süresi düzenlemeleri ve alternatif ücretlendirme sistemleri, çalışanı koruyan asgari güvencelere tabi olmak kaydıyla mümkün.
Veri, bulut, fikri mülkiyet ve yapay zeka
Merkezde uluslararası standartlarla uyumlu özel kişisel veri işleme ve koruma kuralları geçerli olacak. Veri güvenliği, bütünlüğü ve güvenilirliği şartlarına uyulması koşuluyla bulut teknolojileriyle veri saklama ve işleme serbest.
Fikri mülkiyet hakları genel kabul görmüş uluslararası normlara göre korunuyor; dijital servisler üzerinden başvuru imkanı dahil ek tescil ve koruma mekanizmaları getiriliyor.
Yasa; insan haklarının korunması, kamu güvenliği ve Özbekistan'ın uluslararası yükümlülükleri gözetilmek kaydıyla yapay zeka teknolojilerinin araştırılması, geliştirilmesi, test edilmesi ve devreye alınması özgürlüğünü güvence altına alıyor ve uluslararası bilimsel ve teknolojik işbirliği için zemin oluşturuyor.
Eğitimde önde gelen yabancı kurumların program ve standartlarının uygulanmasına izin veriliyor. Merkez idaresinin vereceği özel lisanslarla akademiler, araştırma enstitüleri, üniversiteler, yabancı üniversite şubeleri ve eğitim merkezleri kurulabilecek.
Uyuşmazlık çözümü ve yönetişim
Özel hukuki rejim kapsamında doğan medeni, ekonomik, kurumsal, iş ve diğer uyuşmazlıklar Taşkent Uluslararası Ticaret Mahkemesi'nin yargı yetkisinde.
Merkezin en yüksek yönetim organı, başkanlığını cumhurbaşkanının yürüttüğü Yönetim Konseyi. İdare yürütme organı olarak kuralların hazırlanması, katılımcıların desteklenmesi, altyapının geliştirilmesi, projelerin izlenmesi ve düzenleyici sandbox'ın işletilmesinden sorumlu.
İlk dönemde merkez organları; kayıt, lisanslama, yatırım, vergi ve gümrük idaresi, iş ilişkileri, veri koruması ve özel rejimin diğer unsurlarına ilişkin pratik prosedürleri belirleyen kararlar setini kabul edecek. Sonraki aşamada odak, düzenleyici çerçevenin tamamlanması, dijital servislerin devreye alınması, altyapının geliştirilmesi ve küresel teknoloji şirketleri, startuplar, yatırımcılar ve uluslararası ortakların çekilmesi olacak.
Merkezin Küresel İş Geliştirmeden Sorumlu Başkan Yardımcısı Bokhodir Ayupov, imzayı kilit eşik olarak niteledi ve yasanın Özbekistan pazarına girişteki temel engellerden birini kaldırdığını belirtti.
Hedefler ve takvim
Senato görüşmelerinde sunulan proje hedeflerine göre 2030 yılına kadar bin uluslararası şirketin çekilmesi, 300 binden fazla istihdam yaratılması ve IT hizmetleri ihracatının 5 milyar dolara ulaştırılması öngörülüyor. Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü Şerzod Asadov ise Hive'da düzenlenen iş dünyası açık diyaloğunda, Taşkent Uluslararası Finans Merkezi ile Enterprise Uzbekistan'ın gelecek yıl faaliyete geçeceğini ve iki merkezin ülkeye 20 ila 25 milyar dolar sermaye ile yeni bilgi ve teknoloji getirmesinin beklendiğini açıkladı. Bu rakamlar yasa metninden değil, sözcü açıklamasından geliyor.
FT Finansal Teknoloji analizi
Bu düzenleme tek başına okunmamalı. Özbekistan altı hafta içinde iki ayrı anayasal yasayla iki ayrı özel yargı bölgesi kurdu. Temmuz ortasında imzalanan Taşkent Uluslararası Finans Merkezi yasası, kendi bölgesinde özel hukuki ve döviz rejimi, ayrı bir finansal düzenleyici ve bağımsız ticaret mahkemesi öngörüyor. Enterprise Uzbekistan dijital tarafı üstleniyor ve uyuşmazlık çözümü için TİFM bünyesindeki mahkemeye bağlanıyor. AIFC ve DIFC modellerinden ayrıştığı nokta tam olarak burası: finans ve teknoloji için ayrı teşvik rejimleri, ortak bir yargı omurgası.
Türk dünyası fintek ekosistemi açısından üç pratik sonuç öne çıkıyor.
Birincisi, bölgesel genişleme planlayan Türk fintekleri için Taşkent, İngiliz hukuku sözleşme altyapısı, İngilizce kayıt dili, sıfır oranlı ihracat vergilendirmesi ve üç yıllık uzman vizesiyle bugüne kadarki en düşük sürtünmeli giriş kapısı haline geliyor.
İkincisi ve bölge açısından daha ayırt edici olanı, yasanın girişim sermayesi altyapısını kurumsal düzeyde tanıması. Bu araçların merkez hukuku altında tanınması, bölgesel fonlar için Taşkent'in fon kurulum yargı bölgesi olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceği sorusunu gündeme getiriyor. Yanıt, ikincil düzenlemelerin kalitesine bağlı olacak.
Üçüncüsü, finansal hizmetlerin akredite ortaklar üzerinden sunulması ve yabancı banka şubelerinin Merkez Bankası mutabakatına bağlanması, merkezin bir paralel finansal düzenleyici yaratmadığını, TİFM ile açık bir iş bölümüne gittiğini gösteriyor. Lisanslı fintek faaliyeti planlayanlar için kritik soru, hangi faaliyetin hangi merkezin kapsamına gireceği.
Enterprise Uzbekistan'ın başarısını belirleyecek unsur artık yasanın kendisi değil, 2027'ye kadar yayımlanacak ikincil düzenlemeler olacak. Kayıt, lisanslama, veri, vergi ve fon kurulum prosedürleri vaat edilen öngörülebilirlikte uygulanırsa Taşkent, yalnızca Orta Asya'nın değil Türk dünyasının en önemli teknoloji ve girişim sermayesi merkezlerinden biri haline gelebilir. Uygulanmazsa, elimizde 2100'e kadar geçerli ama işlemeyen bir çerçeve kalır. Ayrım bu iki senaryo arasında.
Sesli Dinle
Editör Ekibi
FT Finansal Teknoloji editör ekibi, fintech ve dijital finans alanındaki gelişmeleri haber değeri ve editoryal perspektifle takip eder.